XIN CHÂN THÀNH CẢM ƠN
- Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật
- Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam
- Nhà xuất bản Bản đồ
- Đại tá Nguyễn Tâm, Trung tướng Hồng Cư, Trung
tướng, GS. TS. Phạm Hồng Sơn, Trung tướng Lê Hữu Đức,
Thiếu tướng Nguyễn Quang Bích, Thiếu tướng Nguyễn
Trung Kiên, Đại tá Đỗ Đức Kiên, Đại tá Hoàng Minh
Phương, Đại tá Trần Trọng Trung, Đại tá Đào Văn Trường,
Đại tá Lê Kim, Đại tá Trịnh Tráng, Đại tá Nguyễn Huyên,
Đại tá Trịnh Nguyên Huân, Đại úy Nguyễn Công Dinh, Đại
tá Lê Mã Lương, Thượng tá Lâm Hà, TS. Lưu Trần Luân,
Võ Hồng Nam, Võ Hạnh Phúc đã nhiệt tình cộng tác thu
thập tư liệu, bổ sung phần biên niên các sự kiện, chỉnh lý
bản đồ và giúp đỡ trong việc xuất bản cuốn sách.

4

LỜI GIỚI THIỆU
Cuộc tiến công chiến lược Đông Xuân 1953-1954 mà
đỉnh cao là trận quyết chiến chiến lược Điện Biên Phủ đã
giành thắng lợi vẻ vang, kết thúc oanh liệt cuộc kháng
chiến lâu dài của quân và dân ta chống quân xâm lược đế
quốc Pháp và bọn can thiệp Mỹ.
Năm 1958, nhân dịp kỷ niệm 4 năm chiến thắng Điện
Biên Phủ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã viết bài cho báo
Nhân Dân dưới nhan đề Điện Biên Phủ và được Nhà xuất
bản Sự thật xuất bản hai lần vào các năm 1958, 1960 với
tên gọi Bài học thắng lợi của Chiến dịch Điện Biên Phủ,
trong đó nêu lên một số kinh nghiệm về chỉ đạo chiến
tranh của Đảng ta: vấn đề chỉ đạo chiến lược, vấn đề chỉ
đạo chiến dịch, mấy vấn đề chiến thuật, tinh thần quyết
chiến quyết thắng của quân đội, tinh thần phục vụ tiền
tuyến của nhân dân. “Tinh thần đoàn kết chiến đấu của
quân và dân ta, dưới sự lãnh đạo của Đảng, là yếu tố
quyết định thắng lợi. Và đó cũng là bài học kinh nghiệm vĩ
đại nhất”. Tác giả khẳng định: “Chính con đường đấu
tranh, dưới sự lãnh đạo của Đảng ta, đã đưa dân ta đến
chiến thắng Điện Biên Phủ. Con đường đoàn kết đấu
tranh đó nhất định sẽ đưa dân ta đến những thắng lợi mới
5

to lớn hơn, trong sự nghiệp xây dựng miền Bắc tiến lên
chủ nghĩa xã hội và đấu tranh để thực hiện thống nhất
nước nhà”.
Năm 1964, nhân dịp kỷ niệm 10 năm Chiến thắng
Điện Biên Phủ, trên cơ sở của bài viết Điện Biên Phủ đăng
trên báo Nhân Dân, Đại tướng đã bổ sung và viết cuốn
Điện Biên Phủ đầy đủ hơn, phong phú hơn. Tác giả đã
phân tích hình thái cuộc kháng chiến của ta vào mùa hè
năm 1953, vạch rõ âm mưu thâm độc của thực dân Pháp,
trình bày những chủ trương vô cùng sáng suốt của Đảng
ta, nhắc lại diễn biến của tình hình chiến sự, nêu rõ ý
nghĩa to lớn của Chiến thắng Điện Biên Phủ và của các
chiến thắng Đông Xuân nói chung. Tác giả kết thúc cuốn
sách với niềm tin: “Chiến thắng Điện Biên Phủ vĩ đại sẽ
mãi mãi cổ vũ nhân dân ta, dân tộc ta và các dân tộc bị áp
bức trên thế giới, kiên quyết tiến lên giành những thắng
lợi mới ngày càng to lớn. Với các thế hệ mai sau, Điện Biên
Phủ sẽ sống mãi”.
Năm 1979, nhân dịp kỷ niệm 25 năm Chiến thắng
Điện Biên Phủ, cuốn sách Điện Biên Phủ được xuất bản
với sự bổ sung toàn diện trong cả sáu phần của cuốn sách.
Với lập luận rõ ràng, lời bình sâu sắc, cách viết ngắn gọn,
súc tích, tác giả trình bày những suy nghĩ rút ra từ cuộc
kháng chiến lâu dài chống đế quốc Pháp và cuộc kháng
chiến chống đế quốc Mỹ - những suy nghĩ sau chiến dịch
Điện Biên Phủ 25 năm.
Nhận xét về địch, tác giả viết: "Nhìn lại âm mưu của
địch, thấy nổi lên một điểm là chúng luôn luôn chủ quan,
6

luôn luôn phạm sai lầm... Chúng luôn luôn chủ quan là vì
chúng không nắm được quy luật của chiến tranh nhân
dân, do đó không thể đánh giá đúng ngay bản thân lực
lượng của chúng, càng không thể lường hết được sức mạnh
to lớn của cả một dân tộc đang đứng lên đấu tranh vì độc
lập, tự do... Và trong chiến tranh, đã không nắm được quy
luật thì tất nhiên không tránh được những quyết định chủ
quan, dẫn đến sai lầm về chiến lược. Thất bại là tất yếu".
Về sự chỉ đạo chiến lược của Đảng, tác giả viết: "Cái
tinh túy nhất và cũng là nét đặc sắc nhất của sự chỉ đạo
chiến lược đó là luôn luôn chủ động, luôn luôn tiến công,
giành lấy quyền chủ động, giữ vững và phát triển quyền
chủ động. Nắm vững quyền chủ động là biểu hiện cao nhất
của tư tưởng chiến lược tiến công. Phải nắm vững quyền
chủ động trong mọi tình huống, chủ động trong phản công,
chủ động trong tiến công, chủ động cả trong tình huống
tạm thời tiến hành phòng ngự. Có nắm được quyền chủ
động mới buộc được địch hành động theo ý định của ta,
mới có thể tạo nên thời cơ mới để tiến công tiêu diệt địch,
mới có thể liên tục tiến công quân địch".
Về bí quyết thắng lợi, tác giả viết: "Bí quyết thắng lợi
lớn nhất của dân tộc ta, của nhân dân ta trong sự nghiệp
đấu tranh chống ngoại xâm là đường lối đúng đắn, độc lập
tự chủ và sáng tạo của Đảng ta, là sự kết hợp hữu cơ giữa
sự lãnh đạo của Đảng với tinh thần quyết chiến và trí
thông minh sáng tạo của quân và dân cả nước, giữa tinh
thần cách mạng tiến công triệt để của giai cấp công nhân
với truyền thống đoàn kết đấu tranh bất khuất của dân
7

tộc, là sự phát triển ngày càng hoàn chỉnh của khoa học và
nghệ thuật quân sự đánh giặc, cứu nước của nhân dân ta,
là sự kết hợp chặt chẽ giữa sức mạnh của cả dân tộc được
tổ chức lại ở trình độ ngày càng cao với sức mạnh to lớn
của thời đại mới, tạo nên sức mạnh tổng hợp áp đảo, đánh
thắng mọi kẻ thù, giành lại độc lập và tự do cho Tổ quốc".
Năm 1989, nhân dịp kỷ niệm 35 năm Chiến thắng
Điện Biên Phủ, tác giả viết bài Quyết định khó khăn nhất
đăng trên báo Nhân Dân Chủ nhật, nói về sự thay đổi
phương châm tác chiến trong Chiến dịch Điện Biên Phủ.
Qua bài viết, người đọc thấy rõ tinh thần thận trọng và
kiên quyết, phong cách, bản lĩnh, tinh thần trách nhiệm
cao của người chỉ huy, cách xử lý mối quan hệ giữa tập thể
và cá nhân, bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng, bảo đảm
thắng lợi của chiến dịch, bảo đảm thực hiện lời dặn của
Bác Hồ: “Trận này quan trọng. Phải đánh cho thắng! Chắc
thắng mới đánh; không chắc thắng, không đánh”.
Tác giả nhận định: việc thay đổi phương châm tác
chiến là “một quyết định khó khăn nhất trong cuộc đời chỉ
huy của mình”. Chúng ta đều hiểu quyết định này có tầm
quan trọng đặc biệt trong Chiến dịch Điện Biên Phủ. Bài
viết có những trang sinh động về cuộc họp của Bộ Chính
trị, cuộc hành quân ra tiền tuyến, buổi gặp một số nhà
văn, nhà báo nước ngoài, cuộc họp Đảng ủy mặt trận, v.v..
Bài viết là một hồi ký đặc sắc, có nội dung quân sự và
chính trị sâu sắc, có tính văn học cao, được đông đảo bạn
đọc hoan nghênh.
Năm 1994, nhân dịp kỷ niệm 40 năm Chiến thắng
Điện Biên Phủ, tác giả viết bài Điện Biên Phủ - 40 năm
8

sau nhìn lại. Từ đỉnh cao thắng lợi ngày nay, nhìn lại cuộc
kháng chiến chống thực dân Pháp, cuộc kháng chiến
chống đế quốc Mỹ, những thành tựu và những thiếu sót
của công cuộc xây dựng đất nước, tác giả nói lên những
suy nghĩ của mình về những giá trị tinh thần và kinh
nghiệm thực tiễn của chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ
đối với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã
hội chủ nghĩa theo đường lối đổi mới của Đảng.
Năm 1999, nhân dịp kỷ niệm 45 năm Chiến thắng
Điện Biên Phủ, trong bài Lừng lẫy Điện Biên, chấn động
địa cầu - trả lời phỏng vấn của Tạp chí Cộng sản, tác giả
đã kể về những ký ức và kỷ niệm sâu sắc của mình với
Bác Hồ kính yêu và Bộ Chính trị; phân tích ý nghĩa và
tầm vóc của Chiến thắng Điện Biên Phủ đối với dân tộc
Việt Nam và quốc tế.
Nhân dịp kỷ niệm 50 năm Chiến thắng Điện Biên
Phủ, tác giả viết bài Tinh thần Điện Biên Phủ sống mãi
trong sự nghiệp của chúng ta, tham gia Hội thảo quốc gia
Kỷ niệm 50 năm Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ và
công cuộc đổi mới, phát triển đất nước do Viện Khoa học
xã hội Việt Nam phối hợp với Tỉnh ủy và Ủy ban nhân dân
tỉnh Điện Biên tổ chức, ngày 7-3-2004...
Năm 2004, nhân dịp kỷ niệm 50 năm Chiến thắng
Điện Biên Phủ, được sự đồng ý của Đại tướng Võ Nguyên
Giáp, chúng tôi sưu tầm và tập hợp trong cuốn sách này
những bài viết của Đại tướng về Điện Biên Phủ.
Với tinh thần của Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ,
nhân dân ta, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nêu cao truyền
thống "quyết chiến quyết thắng", phát huy những bài học
9

thắng lợi của Điện Biên Phủ, làm nên những Điện Biên
Phủ mới trong công cuộc đổi mới hiện nay, thực hiện
thắng lợi nhiệm vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất
nước, cần kiệm xây dựng nước nhà, xóa bỏ nghèo nàn và
lạc hậu, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công
bằng, văn minh.
Để bạn đọc tiện theo dõi, trong lần xuất bản năm 2013,
sau khi cân nhắc thận trọng, được sự đồng ý của gia
đình Đại tướng Võ Nguyên Giáp, chúng tôi sắp xếp cuốn
sách thành bốn phần theo trật tự sau:
- Thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh
- Điện Biên Phủ
- Các bài viết về Điện Biên Phủ
- Phụ lục
Nhân kỷ niệm 73 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc
khánh 2-9 (1945 - 2018), nhằm đáp ứng yêu cầu của đông
đảo độc giả, Nhà xuất bản tái bản cuốn sách quý này.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách với bạn đọc.
Tháng 6 năm 2018
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

10

THƯ CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
GỬI MẶT TRẬN ĐIỆN BIÊN PHỦ

11

12

THƯ GỬI CÁN BỘ VÀ CHIẾN SĨ
MẶT TRẬN ĐIỆN BIÊN PHỦ*
Thân ái gửi cán bộ và chiến sĩ mặt trận Điện Biên Phủ,
Thu Đông năm nay, các chú lại có nhiệm vụ tiến quân
vào Điện Biên Phủ để tiêu diệt thêm sinh lực địch, mở
rộng thêm căn cứ kháng chiến, giải phóng thêm đồng bào
còn bị giặc đè nén.
Năm ngoái, các chú đã anh dũng chiến đấu, tiêu diệt
nhiều địch, đã thắng lợi to. Bác rất vui lòng.
Năm nay, sau những cuộc chỉnh huấn chính trị và
quân sự, các chú đã tiến bộ hơn. Các chú phải chiến đấu
anh dũng hơn, chịu đựng gian khổ hơn, phải giữ vững
quyết tâm trong mọi hoàn cảnh:
Quyết tâm tiêu diệt địch,
Quyết tâm giữ vững chính sách,
Quyết tâm tranh nhiều thắng lợi.
Bác và Chính phủ chờ tin thắng lợi để khen thưởng
các chú.
Chào thân ái và quyết thắng
Tháng 12 năm 1953
HỒ CHÍ MINH
___________
* Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật,
Hà Nội, 2011, t.8, tr.378.

13

THƯ GỬI CHIẾN SĨ VÀ CÁN BỘ
NHÂN NGÀY KỶ NIỆM THÀNH LẬP
QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN*
Gửi toàn thể chiến sĩ và cán bộ,
Nhân ngày kỷ niệm thành lập Quân đội nhân dân Việt
Nam, Bác có lời thân ái chúc mừng toàn thể cán bộ và chiến
sĩ. Từ ngày thành lập đến nay, quân đội ta đã trưởng thành
mau chóng về mọi mặt, đã lập nhiều chiến công oanh liệt, đã
thu nhiều thắng lợi vẻ vang.
Từ nay, để đưa kháng chiến đến thắng lợi, kiến quốc
đến thành công, Quân đội nhân dân ta phải:
- Ra sức thi đua diệt giặc lập công.
- Ra sức giúp đỡ đồng bào nông dân thực hiện chính
sách ruộng đất của Đảng và của Chính phủ.
- Cố gắng học tập chính trị và quân sự để tiến bộ mãi,
để xứng đáng là quân đội cách mạng của nhân dân.
Nhân dịp này Bác cho mỗi đại đoàn và mỗi liên khu
một lá cờ “Quyết chiến, quyết thắng” để làm giải thưởng
luân lưu. Các đơn vị hãy cố gắng thi đua để giật giải
thưởng vinh dự đặc biệt này.
Chào thân ái và quyết thắng
HỒ CHÍ MINH

___________
* Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.373.

14

THƯ GỬI CÁN BỘ CUNG CẤP
VÀ ĐỒNG BÀO DÂN CÔNG*
Thu Đông năm nay, các cô, các chú lại ra tiền tuyến để
cùng bộ đội diệt giặc, để giải phóng đồng bào ta.
Bác gởi lời thăm các cô, các chú, và mong các cô, các
chú ra sức thi đua:
- Chịu đựng gian khổ,
- Vượt mọi khó khăn,
- Giúp sức bộ đội, tranh nhiều thắng lợi,
- Hoàn thành nhiệm vụ vượt mức.
Đồng thời các cô, các chú phải giữ vững chính sách của
Đảng và của Chính phủ.
Bác chờ thành tích của các cô, các chú để khen thưởng.
Chào thân ái và quyết thắng
HỒ CHÍ MINH

___________
* Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.379.

15

THƯ GỬI CÁN BỘ VÀ CHIẾN SĨ
Ở MẶT TRẬN ĐIỆN BIÊN PHỦ*
Thân ái gửi toàn thể cán bộ và chiến sĩ ở mặt trận,
Các chú sắp ra mặt trận. Nhiệm vụ các chú lần này
rất to lớn, khó khăn, nhưng rất vinh quang.
Các chú vừa được chỉnh quân chính trị và chỉnh huấn
quân sự và đã thu được nhiều thắng lợi về tư tưởng và
chiến thuật, kỹ thuật. Nhiều đơn vị đã đánh thắng trên
các mặt trận. Bác tin chắc rằng các chú sẽ phát huy thắng
lợi vừa qua, quyết tâm vượt mọi khó khăn gian khổ để làm
tròn nhiệm vụ vẻ vang sắp tới.
Bác chờ các chú báo cáo thành tích để thưởng những
đơn vị và cá nhân xuất sắc nhất.
Chúc các chú thắng to.
Bác hôn các chú.
Chào thân ái và quyết thắng
Tháng 3 năm 1954
HỒ CHÍ MINH

___________
* Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.433.

16

THƯ KHEN NGỢI BỘ ĐỘI, DÂN CÔNG,
THANH NIÊN XUNG PHONG
VÀ ĐỒNG BÀO TÂY BẮC ĐÃ CHIẾN THẮNG
VẺ VANG Ở ĐIỆN BIÊN PHỦ*
Quân ta đã giải phóng Điện Biên Phủ. Bác và Chính
phủ thân ái gửi lời khen ngợi cán bộ, chiến sĩ, dân công,
thanh niên xung phong và đồng bào địa phương đã làm
tròn nhiệm vụ một cách vẻ vang.
Thắng lợi tuy lớn nhưng mới là bắt đầu. Chúng ta
không nên vì thắng mà kiêu, không nên chủ quan khinh
địch. Chúng ta kiên quyết kháng chiến để tranh lại độc
lập, thống nhất, dân chủ, hoà bình. Bất kỳ đấu tranh về
quân sự hay ngoại giao cũng đều phải đấu tranh trường
kỳ gian khổ mới đi đến thắng lợi hoàn toàn.
Bác và Chính phủ sẽ khen thưởng những cán bộ, chiến
sĩ, dân công, thanh niên xung phong và đồng bào địa
phương có công trạng đặc biệt.
Chào thân ái và quyết thắng
Ngày 8 tháng 5 năm 1954
HỒ CHÍ MINH
___________
* Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.466.

17

THƯ GỬI TOÀN THỂ CÁN BỘ VÀ CHIẾN SĨ
Ở MẶT TRẬN ĐIỆN BIÊN PHỦ*
Trước hết Bác gửi lời thân ái thăm các chú thương binh.
Toàn thể các chú cũng như cán bộ và chiến sĩ ở toàn quốc
đã quyết tâm tranh được thắng lợi lớn để chúc thọ Bác.
Bác quyết định khao các chú. Khao thế nào tùy theo
điều kiện, nhưng nhất định khao.
Thế là Bác cháu ta cùng vui. Vui để cố gắng mới, để
khắc phục khó khăn mới và để tranh thắng lợi mới.
Bác và Chính phủ định thưởng cho tất cả các chú huy
hiệu “Chiến sĩ Điện Biên Phủ”. Các chú tán thành không?
Bác dặn các chú một lần nữa:
Chớ vì thắng mà kiêu, chớ chủ quan khinh địch, phải
luôn luôn sẵn sàng làm trọn nhiệm vụ Đảng và Chính phủ
giao cho các chú.
Bác hôn các chú
Bác
HỒ CHÍ MINH

___________
* Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.8, tr.470.

18

ĐIỆN BIÊN PHỦ*

___________
* Viết nhân kỷ niệm lần thứ 10 chiến thắng lịch sử Điện
Biên Phủ, năm 1964.

19

20

I
HÌNH THÁI CHIẾN SỰ VÀO MÙA HÈ NĂM 1953
Mùa hè năm 1953, cuộc kháng chiến cứu nước của
nhân dân ta đã bước vào năm thứ tám. Tám năm đó là
những năm chiến đấu cực kỳ gian khổ và anh dũng của
quân đội và nhân dân ta chống lại quân đội xâm lược của
đế quốc Pháp có can thiệp Mỹ giúp sức, lúc đầu mạnh hơn
ta rất nhiều về vũ khí và trang bị.
Tuy nhiên, trải qua tám năm kháng chiến, trái với ý
muốn chủ quan của quân địch, lực lượng của quân đội và
nhân dân ta không những không bị suy yếu, không bị tiêu
diệt, mà ngược lại càng đánh càng mạnh, càng mạnh càng
thắng. Còn về phía địch thì ngày càng lâm vào thế bị
động, càng tiếp tục chiến tranh càng gặp những khó khăn
mới, đi từ thất bại này đến thất bại khác ngày càng nặng
nề hơn.
Bước vào năm thứ tám của cuộc kháng chiến, tình
hình so sánh lực lượng đã thay đổi có lợi cho ta. Toàn
Đảng, toàn dân và toàn quân ta có một quyết tâm mới: ra
sức đẩy mạnh cuộc kháng chiến tiến lên giành lấy những
thắng lợi to lớn hơn, nhằm tạo điều kiện giành thắng lợi
cuối cùng. Trong khi ấy, quân địch cũng ra sức tìm mọi
21

cách để cứu vãn tình thế lúc bấy giờ rõ ràng không có lợi
cho chúng, hòng giành lại thế chủ động, hy vọng đạt được
những thắng lợi quyết định để kết thúc chiến tranh.
Nhìn lại quá trình phát triển của cuộc kháng chiến là
một điều cần thiết để hiểu rõ tình hình địch, ta và hình
thái chiến sự trước khi quân địch đề ra kế hoạch quân sự
Nava, cũng tức là trước khi quân ta bắt đầu những chiến
dịch mùa Đông 1953 và mùa Xuân 1954 và chuẩn bị mở
Chiến dịch Điện Biên Phủ vĩ đại.
Dân tộc ta là một dân tộc hết sức yêu chuộng tự do và
hoà bình, lại sẵn có truyền thống đấu tranh bất khuất
chống ngoại xâm, giữ gìn độc lập cho đất nước. Ngay sau
khi Cách mạng Tháng Tám mới thành công, trong bản
Tuyên ngôn độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945 trước quốc
dân và thế giới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: "Nước Việt
Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thực đã
thành một nước tự do và độc lập. Toàn thể dân Việt Nam
quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mệnh và
của cải để giữ vững quyền tự do và độc lập ấy"1.
Mọi người đều biết: chỉ không đầy một tháng, sau khi
nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Nhà nước dân chủ
nhân dân đầu tiên ở Đông Nam châu Á ra đời, thì chủ
nghĩa đế quốc quốc tế và bọn đồng minh của chúng đã nối
tiếp nhau kéo tới, dùng trăm phương nghìn kế hòng tiêu
diệt chính quyền cách mạng vừa mới thành lập. Ngày 23
tháng 9 năm 1945, thực dân Pháp được đế quốc Anh giúp
___________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr. 3.

22

sức đã gây hấn ở Sài Gòn, mưu toan xâm lược nước ta một
lần nữa. Trong lúc đó, chúng cũng mưu mô trở lại xâm
lược Campuchia và Lào. Chúng đã phái sang sư đoàn thiết
giáp cùng lực lượng hải quân còn lại sau Chiến tranh thế
giới thứ hai, thực hiện kế hoạch chiến lược "đánh nhanh
giải quyết nhanh", cho rằng chỉ trong vòng 10 tuần lễ là có
thể "bình định" xong Nam Bộ, làm bàn đạp để tấn công ra
miền Bắc...
Nhưng, chúng đã tính nhầm. Nhân dân Nam Bộ đã
vùng dậy kháng chiến, nêu cao tinh thần anh dũng bất
khuất, dùng mọi thứ vũ khí thô sơ kể cả gậy tầm vông vót
nhọn, đương đầu với quân địch có đầy đủ máy bay, xe
tăng, tàu chiến và đại bác, mở đầu cuộc kháng chiến thần
thánh của nhân dân ta. Quân và dân Nam Bộ đã chiến
đấu kiên cường làm thất bại ý đồ chiến lược đánh nhanh
thắng nhanh của địch, phát động chiến tranh du kích ở
khắp nơi, giữ vững và phát triển lực lượng để kháng chiến
lâu dài.
Đảng ta, một mặt lãnh đạo nhân dân Nam Bộ kháng
chiến, động viên toàn quốc ủng hộ Nam Bộ, mặt khác ra
sức lợi dụng mâu thuẫn giữa những kẻ địch, hoà hoãn với
Pháp, ký kết Hiệp định sơ bộ ngày 6 tháng 3 năm 1946,
gạt 20 vạn quân Tưởng Giới Thạch ra khỏi đất nước, thực
hiện chủ trương "hoà để tiến", tranh thủ thời gian để củng
cố chính quyền nhân dân, củng cố lực lượng cách mạng,
chuẩn bị đối phó với âm mưu xâm lược mới của địch.
Mặc dầu đã công nhận nước ta là một nước tự do và có
chủ quyền, đế quốc Pháp vẫn không từ bỏ dã tâm đặt lại
23

nền thống trị của chúng. Chúng ta càng nhân nhượng,
thực dân Pháp càng lấn tới. Chúng xé bỏ hiệp định đã ký
kết, tiếp tục chiến tranh ở Nam Bộ, lại thực hiện kế hoạch
xâm lấn từng bước, đánh chiếm nhiều địa phương ở miền
Nam Trung Bộ và ở Bắc Bộ. Khả năng giữ vững hoà bình
ngày càng trở nên mong manh. Chúng liên tiếp đánh chiếm
Hòn Gai, Hải Phòng; sang tháng 12 năm 1946 tăng cường
hành động khiêu khích, ra điều kiện đòi tự vệ ta phải hạ
vũ khí đầu hàng, gây hấn ở ngay giữa Thủ đô Hà Nội.
Đế quốc Pháp ngoan cố đã chọn con đường dùng
chiến tranh để cướp nước ta. Khả năng hoà hoãn không
còn nữa. Ngày 17 và ngày 18 tháng 12 năm 1946, Hội
nghị Ban Chấp hành Trung ương mở rộng của Đảng ta
đã hạ quyết tâm phát động cả nước kháng chiến và quyết
định những vấn đề cơ bản về đường lối kháng chiến. Đêm
19 tháng 12 năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng
nổ. Theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "thà hy
sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất
định không chịu làm nô lệ"1, toàn dân Việt Nam ta đã
triệu người như một vùng lên giết giặc, cứu nước.
Cuộc kháng chiến chống đế quốc Pháp là sự phát triển
tất yếu của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám thành chiến
tranh cách mạng, là một cuộc chiến tranh nhân dân, do
dân và vì dân, là một cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc
đồng thời là chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, được tiến hành
___________
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.4, tr.534.

24

dưới sự lãnh đạo của Đảng với một đường lối chính trị và
quân sự đúng đắn và sáng tạo.
Từ những ngày đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc,
Đảng ta đã nêu rõ: Con đường kháng chiến là con đường duy
nhất để bảo vệ đất nước, bảo vệ thành quả của cách mạng.
Đảng ta lại chỉ rõ: Cuộc kháng chiến của nhân dân ta
là một cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện, dựa vào sức
mình là chính; cuộc kháng chiến đó sẽ lâu dài, gian khổ
nhưng nhất định đi đến thắng lợi.
Lực lượng vũ trang của nhân dân ta tuy còn non trẻ,
trang bị kém cỏi, kinh nghiệm chiến đấu còn thiếu, nhưng
vốn có bản chất cách mạng của giai cấp công nhân, nêu
cao truyền thống của dân tộc, một lòng tin tưởng vào sự
lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Giàu lòng
yêu nước và đầy tinh thần hy sinh dũng cảm, quân đội ta
đã cùng nhân dân cả nước, từ thành thị đến nông thôn,
tiến hành một cuộc chiến đấu không cân sức, chống lại
quân đội của một đế quốc hùng mạnh đã đứng chân khá
vững trên một số địa bàn có tầm quan trọng chiến lược lớn
của đất nước ta. Trên khắp các mặt trận, quân và dân ta
đã chủ động tiến công quân địch, chiến đấu hết sức anh
dũng để tiêu hao và tiêu diệt chúng, đồng thời thực hiện
vườn không nhà trống, phá hoại đường sá, cầu cống, sơ tán
nhân dân. Đặc biệt là ở Thủ đô Hà Nội, quân ta đã chiến
đấu với quân địch trong hai tháng trời, giữ vững vị trí ở
ngay trung tâm thành phố. Các cuộc chiến đấu đó đã có
tác dụng động viên, cổ vũ lớn đối với toàn dân, đồng thời
25

tiêu hao và giam giữ lực lượng của địch, tạo điều kiện cho
cả nước chuyển vào kháng chiến.
Ngay từ năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc, tại
Hội nghị quân sự toàn quốc lần thứ ba1 họp vào trung
tuần tháng 6 năm 1947, ta đã chủ trương đẩy mạnh cuộc
chiến tranh nhân dân bằng những phương thức tác chiến
hết sức phong phú, như đánh vào các đô thị, đánh rất
mạnh làm tê liệt các đường giao thông, đánh vào các cơ
sở kinh tế của địch và phong tỏa kinh tế địch, phối hợp
hoạt động quân sự, vũ trang tuyên truyền với các cuộc
đấu tranh chính trị trong những vùng địch kiểm soát v.v.,
đồng thời ra sức phát triển lực lượng, xây dựng căn cứ
địa, v.v.. Quân và dân ta đã đánh địch khắp nơi, đồng
thời tích cực xây dựng, giữ vững và phát triển các khu du
kích ở nông thôn đồng bằng và các căn cứ địa ở miền
rừng núi để làm chỗ đứng chân, kháng chiến lâu dài.
Đế quốc Pháp ngoan cố và xảo quyệt, vừa mở rộng
chiến tranh vừa theo đuổi mưu đồ chính trị đen tối, dựng
lên chính quyền tay sai. Thu Đông năm 1947, chúng huy
động trên một vạn quân tinh nhuệ, mở cuộc tiến công quy
mô lớn lên Việt Bắc, căn cứ địa chủ yếu của cuộc kháng
chiến, hòng tiêu diệt cơ quan đầu não và quân chủ lực của
ta, giành lấy một thắng lợi quyết định và thúc đẩy việc
thành lập chính phủ bù nhìn toàn quốc.
Để phá tan âm mưu của địch, quân và dân ta đã "tích
___________
1. Xem Nghị quyết Hội nghị quân sự toàn quốc lần thứ ba.

26

cực chuẩn bị chiến dịch mùa đông về mọi mặt... Chuẩn bị
chống các cuộc quân địch đánh xuyên mũi dùi, đánh vòng
thật rộng, hay nhảy dù, đổ bộ sau lưng ta"1. Nhiệm vụ của
chúng ta là phải làm cho địch thiệt hại nặng để không thể
gượng lại được sau chiến dịch mùa Đông này. Kiên quyết
thực hiện chỉ thị của Đảng, quân và dân Việt Bắc, được sự
phối hợp chặt chẽ của các chiến trường trên cả nước, đã
mở chiến dịch phản công, chiến đấu anh dũng và giành
thắng lợi lớn. Quân địch đã bị thất bại thảm hại. Chiến
lược "đánh nhanh giải quyết nhanh" của chúng bị phá
sản hoàn toàn. Đúng như Hội nghị Trung ương mở rộng
họp đầu năm 1948 đã nhận định: "Cuộc phản công thắng
lợi ở Việt Bắc và chiến tranh nổi mạnh ở miền Nam đã
gây thêm tinh thần nỗ lực phấn khởi trong toàn dân,
tăng thêm tin tưởng ở tiền đồ kháng chiến vẻ vang của
dân tộc"2.
Với chiến thắng Việt Bắc, chiến tranh đã chuyển sang
giai đoạn mới.
Bị thất bại trong âm mưu đánh nhanh giải quyết
nhanh, thực dân Pháp bắt buộc phải kéo dài chiến tranh
xâm lược. Chúng chủ trương tăng cường đánh phá nhằm
"bình định" vùng chúng chiếm đóng, giành sức người sức
của của ta, thực hiện âm mưu thâm độc "lấy chiến tranh
nuôi chiến tranh, dùng người Việt đánh người Việt".
Năm 1949, cuộc chiến tranh nhân dân của ta đã phát
___________
1, 2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập,
Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t.8, tr. 300; t.9, tr. 20.

27

triển mạnh mẽ và rộng rãi trên khắp các mặt trận. Cũng
vào thời gian đó, Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc
giành được những thắng lợi to lớn và đang tiến xuống Hoa
Nam. Chính phủ Pháp vạch ra kế hoạch mới, cấp tốc phái
tướng Rơve sang Đông Dương hòng cứu vãn tình thế. Rơve
chủ trương tăng quân cho chiến trường Bắc Bộ, mở rộng
phạm vi chiếm đóng ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ, tăng
cường phòng thủ khu tứ giác Lạng Sơn - Tiên Yên - Hải
Phòng - Hà Nội, phong tỏa biên giới Việt - Trung. Kế
hoạch Rơve còn đề ra vấn đề ra sức phát triển quân ngụy,
sử dụng quân ngụy vào việc chiếm đóng, tập trung quân
Âu - Phi để xây dựng lực lượng cơ động, tích cực càn quét
đánh phá nhằm đàn áp phong trào chiến tranh du kích
của ta. Thực hiện kế hoạch này, địch đã mở nhiều cuộc
hành binh liên tiếp và nhiều cuộc càn quét khốc liệt, mở
rộng khu vực kiểm soát của chúng ở đồng bằng và trung
du Bắc Bộ.
Về phía ta, từ sau chiến thắng Việt Bắc, chúng ta đã
chủ trương phát động chiến tranh du kích rộng rãi ở
khắp các địa phương bị tạm chiếm, kể cả trong các thành
phố bị địch kiểm soát. Phương châm đại đội độc lập, tiểu
đoàn tập trung được đề ra và đã được thực hiện khắp nơi,
đưa lại nhiều thắng lợi lớn1.
Một bộ phận bộ đội chủ lực của ta đã được phân tán
thành đại đội độc lập, tiến sâu vào sau lưng địch, kết hợp
tác chiến với vận động nhân dân, đấu tranh quân sự với
___________
1. Xem Huấn lệnh của Bộ Tổng Tư lệnh, tháng 10 năm 1947,
số DB/101.

28

đấu tranh chính trị, tiêu diệt địch với xây dựng và bảo vệ
cơ sở nhân dân, dìu dắt bộ đội địa phương và dân quân du
kích, tiến lên phối hợp với quần chúng đấu tranh chống lại
địch. Công tác địch vận, nhất là ngụy vận đã được chú
trọng, được coi là một nhiệm vụ chiến lược. Lực lượng dân
quân du kích và bộ đội địa phương ở vùng sau lưng địch
được củng cố và phát triển, lớn mạnh cả về số lượng và
chất lượng. Các cuộc chống càn quét được tiến hành có kết
quả. Chiến tranh du kích phát triển rộng khắp, các căn cứ
du kích và khu du kích xuất hiện sau lưng địch.
Hậu phương của địch dần dần biến thành tiền phương
của ta.
Trong khi các trung đội độc lập, các đại đội độc lập
hoạt động phân tán khắp các chiến trường sau lưng địch
ở Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ để phát triển chiến
tranh du kích rộng rãi thì các tiểu đoàn tập trung cũng
được xây dựng và từng bước tiến lên đánh những trận
tập kích, phục kích lớn hơn; hoạt động tác chiến của các
tiểu đoàn tập trung là mầm mống của đánh vận động
sau này. Trong những năm 1948-1949 và đầu năm 1950,
quân ta đã bắt đầu mở những chiến dịch quy mô nhỏ có
tính chất du kích; lực lượng sử dụng khoảng 3-4 tiểu đoàn
hay nhiều hơn nữa, có khi lên đến 9 tiểu đoàn, vài ba trung
đoàn. Trong các chiến dịch đó, ta đã nhằm những hướng sơ
hở của địch mà tiến công, tiêu diệt sinh lực của chúng, mở
rộng vùng căn cứ của ta. Tình hình chung trên chiến
trường biểu hiện hình thái giành giật quyết liệt giữa ta và
địch. Trong cuộc vận động luyện quân lập công, quân đội ta
29

vừa chiến đấu vừa xây dựng; lực lượng vũ trang của ta đã
lớn lên không ngừng. Đại đoàn đầu tiên của quân đội nhân
dân đã ra đời vào năm 1949.
Trong những năm dài chiến đấu trong vòng vây, dựa
vào sức mình là chính, chúng ta đã vượt qua biết bao khó
khăn gian khổ, phát triển chiến tranh du kích mạnh mẽ
và rộng khắp, từng bước tiến lên đánh vận động quy mô
nhỏ, giữ vững và mở rộng các căn cứ địa của cuộc kháng
chiến, đứng vững và lớn lên trước một kẻ địch mạnh hơn
ta nhiều lần về quân số và trang bị. Chúng ta đã từng
bước đánh bại chiến lược của địch, giành được thắng lợi
ngày càng lớn, tạo nên những điều kiện cơ bản và vững
chắc, để đưa cuộc chiến tranh giải phóng tiến lên những
bước phát triển mới.
Mùa đông năm 1950 đánh dấu một sự chuyển biến
lớn trong cục diện chiến tranh. Quân ta đã lớn mạnh
vượt bậc, đại thắng quân địch trong Chiến dịch Biên giới,
tiến lên bước đầu nắm quyền chủ động chiến lược trên
chiến trường chính. Các lực lượng vũ trang của ta trưởng
thành vượt bậc, trước hết là bộ đội chủ lực. Với quy mô tổ
chức lớn hơn, với trang bị vũ khí được cải tiến thêm, trên
chiến trường biên giới Bắc Bộ, lần đầu tiên quân ta mở
một chiến dịch tiến công lớn, tiêu diệt gọn nhiều binh
đoàn lớn trong lực lượng cơ động tinh nhuệ của địch, phá
vỡ phòng tuyến biên giới của chúng, giải phóng một vùng
đất đai rộng lớn. Chiến tranh nhân dân đã phát triển lên
một bước mới: "Chiến tranh chính quy trên quy mô tương
30

đối lớn xuất hiện ở Bắc Bộ"1. Nó báo hiệu những thắng lợi
to lớn trong những năm tiếp sau. Chiến thắng Biên giới
đã chấm dứt sự bao vây của chủ nghĩa đế quốc đối với
cách mạng Việt Nam, nối liền nước ta với nước Cộng hoà
nhân dân Trung Hoa, mở ra đường liên lạc giữa nước ta
với Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa anh em khác.
Trước sự phát triển thắng lợi của cách mạng Việt Nam
và của cách mạng thế giới, trước sự tổn thất nặng nề của
quân đội viễn chinh Pháp, đế quốc Mỹ ngày càng can
thiệp trắng trợn vào cuộc chiến tranh Đông Dương, tăng
cường viện trợ về trang bị vũ khí và kinh phí chiến tranh,
đồng thời lợi dụng thế bí của Pháp để thực hiện âm mưu
giành giật quyền lợi với Pháp, hòng từng bước thay chân
cho Pháp. Thế là bên cạnh thực dân Pháp xâm lược, kẻ
thù chính của cách mạng Việt Nam lúc này lại có thêm
bọn can thiệp Mỹ. Đế quốc Pháp và can thiệp Mỹ đã đẩy
mạnh chiến tranh xâm lược, ráo riết bắt lính, phát triển
ngụy quân, ngụy quyền, tăng thêm viện binh, tổ chức
những đội quân ứng chiến với quy mô trung đoàn và sư
đoàn. Chúng đã ra sức tập trung binh lực vào chiến trường
chính là chiến trường Bắc Bộ, buộc phải chuyển chiến lược
từ tiến công sang phòng ngự. Chúng đã lập ra các khu
vành đai trắng, xây dựng những phòng tuyến vững chắc
___________
1. Tình hình quân sự sau chiến dịch giải phóng biên giới và
nhiệm vụ quân sự cần kíp của chúng ta (Báo cáo đọc tại Hội
nghị lần thứ hai của Ban Chấp hành Trung ương Đảng từ ngày
27 tháng 9 đến ngày 5 tháng 10 năm 1951).

31

hơn, bao bọc vùng đồng bằng Bắc Bộ giàu có bằng một
hệ thống boongke, đồng thời chuẩn bị ráo riết các cuộc
phản công.
Đại hội II của Đảng họp tháng 2 năm 1951 đã ra nghị
quyết về các vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam và
của cuộc kháng chiến lâu dài. Những nghị quyết đó đã
động viên, cổ vũ, soi đường cho toàn Đảng, toàn dân và
toàn quân ta tiến lên giành những thắng lợi mới. Tiếp đó,
chủ trương triệt để giảm tô và cải cách ruộng đất, đã phát
động quần chúng nông dân lao động đông đảo đứng lên,
với một khí thế cách mạng mới, đánh đổ đế quốc và phong
kiến. Khối liên minh công nông không ngừng được củng
cố; Mặt trận Dân tộc thống nhất được mở rộng và ngày
càng vững chắc; chính quyền dân chủ nhân dân được kiện
toàn. Công cuộc củng cố căn cứ địa ở nông thôn và xây
dựng ...